Het beoordelen van wilsbekwaamheid – het vermogen van iemand om zelf beslissingen te nemen over zijn of haar behandeling – blijft een complexe uitdaging in de geestelijke gezondheidszorg.
Een recente overzichtsstudie brengt nieuwe instrumenten in kaart die hulpverleners hierbij kunnen ondersteunen.
Wat is wilsbekwaamheid?
Wilsbekwaamheid betekent dat iemand:
- informatie kan begrijpen
- de gevolgen kan inschatten voor zichzelf
- hierover logisch kan redeneren
- en een keuze kan uitdrukken
Dit is essentieel om de autonomie van patiënten te respecteren, bijvoorbeeld bij het geven van geïnformeerde toestemming voor behandeling.
De gouden standaard onder druk
De MacArthur Competence Assessment Tool (MacCAT) wordt vandaag gezien als de standaard om wilsbekwaamheid te beoordelen. Het instrument is betrouwbaar en relatief snel af te nemen.
Toch groeit de kritiek. De MacCAT focust vooral op cognitieve vaardigheden en houdt weinig rekening met:
- emoties
- persoonlijke waarden en normen
- de levenscontext van de patiënt
Daardoor kan het beslissingsproces van patiënten soms te simplistisch worden benaderd.
Zeven nieuwe instrumenten in beeld
Uit de studie kwamen zeven recente instrumenten naar voren. Elk heeft zijn eigen focus en doelgroep:
- CAIPS en CAT-CAT: voor mensen met middelengebruik
- EICT: specifiek ontwikkeld voor mensen met schizofrenie
- DCL: voor forensische psychiatrie
- BCAT: snelle screening bij urgente beslissingen
Daarnaast springen twee vernieuwende benaderingen eruit.
Meer aandacht voor context en relaties
Relationeel-ethisch model
Dit model bekijkt wilsbekwaamheid niet alleen individueel, maar ook in relatie tot de omgeving. De beoordeling gebeurt in dialoog tussen patiënt, naasten en hulpverlener.
U-Doc
Dit instrument biedt een gestructureerde manier om na te denken over wilsbekwaamheid, inclusief aandacht voor:
- biografische achtergrond
- sociale steun
- mogelijke vooroordelen van de hulpverlener
Beide modellen gaan dus verder dan louter cognitieve criteria en brengen de mens achter de beslissing sterker in beeld.
Waarom dit belangrijk is
Nieuwe wetgeving in België en Nederland legt steeds meer nadruk op het correct inschatten van wilsbekwaamheid. Tegelijk blijven maatschappelijke thema’s – zoals euthanasie of gedwongen zorg – het debat voeden.
De studie toont ook hoe complex het is:
- Sommige gedwongen opgenomen patiënten zijn wél wilsbekwaam
- Sommige vrijwillig opgenomen patiënten zijn dat niet altijd
Met andere woorden: wilsbekwaamheid is context- en beslissingsgebonden, en niet simpelweg gekoppeld aan een diagnose.
Blik op de toekomst
Hoewel de MacCAT voorlopig de standaard blijft, tonen nieuwe instrumenten dat het anders en breder kan.
Vooral de combinatie van verschillende methodes – cognitief én contextueel – lijkt veelbelovend. Tegelijk is er nood aan:
- meer onderzoek
- duidelijke richtlijnen
- grotere aandacht voor systematische evaluatie in de praktijk
Conclusie
De beoordeling van wilsbekwaamheid evolueert. Nieuwe instrumenten brengen nuance en maken meer ruimte voor context, relaties en ethische reflectie.
Dat is een belangrijke stap richting zorg die niet alleen correct, maar ook mensgericht is.
