Academiejaar 2025-2026, de permanente vorming ‘Herstelondersteunende Geestelijke Gezondheidszorg’ voor hulpverleners en mensen met ervaring binnen de GGZ loopt volop.
Dag 8 van de opleiding zet in op het thema GGZ in de wijk. Katia De Lamper, één van de deelnemers reflecteert.
Kritische blik op klassieke psychiatrie
Wat meteen opviel was dat Delespaul de klassieke uitgangspunten van de psychiatrie niet zomaar aanvaardt. Hij nodigt zijn publiek uit om opnieuw na te denken over de basis van zorg: waar vindt herstel werkelijk plaats? In instellingen, protocollen en diagnoses? Of eerder in het dagelijks leven van mensen?
“Wanneer je context uit hulpverlening wegneemt, kies je automatisch voor een zwakkere vorm van zorg.”
Met deze uitspraak legde Delespaul de kern van zijn visie bloot. Psychische problemen ontstaan immers niet in een vacuüm. Ze ontwikkelen zich in de context van relaties, werk, huisvesting en maatschappelijke omstandigheden. Wanneer hulpverlening deze context loslaat, blijft slechts een beperkt instrumentarium over: diagnose, medicatie en therapie. Volgens Delespaul is dat onvoldoende.
Gezondheid als proces
Een belangrijk vertrekpunt in de lezing was de vraag wat gezondheid eigenlijk betekent. In de klassieke medische benadering wordt gezondheid vaak opgevat als een toestand: men is ziek of gezond. Delespaul stelde daar een dynamischer perspectief tegenover.
Gezondheid moet volgens hem begrepen worden als een proces. Mensen bewegen voortdurend tussen kwetsbaarheid, herstel en nieuwe evenwichten. Psychische problemen maken deel uit van dat levensproces en kunnen niet los gezien worden van de omstandigheden waarin iemand leeft. Deze visie sluit nauw aan bij herstelgerichte zorg, waar niet enkel symptoomreductie centraal staat, maar ook de mogelijkheid om opnieuw betekenis en richting te vinden in het leven.
De paradox van bescherming
Tijdens de masterclass stond Delespaul ook stil bij een historische paradox binnen de psychiatrie. Veel zorgstructuren zijn ontstaan vanuit een beschermingslogica. Instellingen en gespecialiseerde voorzieningen werden opgericht om mensen veiligheid te bieden.
Maar bescherming kan ook isolatie creëren.
Wanneer mensen langdurig in gespecialiseerde omgevingen verblijven, kan hun sociale wereld steeds kleiner worden. Hun leven speelt zich dan af binnen een institutionele context die weinig verbinding heeft met de samenleving. Deze spanning vormt een belangrijke achtergrond voor de beweging naar ambulante zorg en wijkgerichte ondersteuning.
Herstel in de leefwereld
Delespaul benadrukte dat herstel zelden begint in een behandelkamer. Het ontstaat eerder in de context van het dagelijkse leven: in relaties, werk, hobby’s en betekenisvolle activiteiten. Hij illustreerde dit met onderzoek naar sociale isolatie. Intuïtief zou men verwachten dat mensen die samen wonen in beschermde woonvormen minder eenzaam zijn dan mensen die alleen wonen. In werkelijkheid blijkt die isolatie vaak vergelijkbaar. De reden is eenvoudig: nabijheid creëert niet automatisch verbondenheid. Werkelijke sociale cohesie ontstaat door relaties, wederkerigheid en gedeelde ervaringen.
Eerst deelnemen, dan ondersteunen
Een van de meest vernieuwende ideeën die Delespaul besprak is de logica van ‘place then train‘. In traditionele hulpverlening worden mensen vaak voorbereid op participatie: eerst stabiliteit, dan werk of wonen. Maar praktijken zoals Housing First en IPS draaien dat principe om.
“Waarom zouden we mensen eerst jarenlang voorbereiden op het leven, in plaats van hen te ondersteunen terwijl ze leven?”
In Housing First krijgen mensen onmiddellijk toegang tot een woning, waarna begeleiding volgt. In IPS krijgen mensen toegang tot werk, met ondersteuning ter plaatse. Onderzoek toont volgens Delespaul dat deze aanpak vaak sneller en effectiever werkt dan de klassieke stapsgewijze revalidatie.
De rol van dromen in herstel
Een bijzonder sterk moment in de lezing ging over dromen en verlangens van mensen. In traditionele hulpverlening worden ambities vaak bijgesteld om teleurstelling te voorkomen. Delespaul stelde dat dit mechanisme mensen soms onbedoeld leert hun dromen op te geven. Herstelgerichte zorg doet precies het tegenovergestelde. Ze vertrekt van de vraag wat iemand werkelijk wil in zijn leven.
“In de hulpverlening hebben we mensen vaak geleerd hun dromen op te geven. Misschien moeten we daar opnieuw van vertrekken.”
De droom vormt dan niet het eindpunt van herstel, maar het begin van een gesprek.
Dialoog in plaats van diagnose
Deze benadering vraagt ook een andere manier van werken. Delespaul verwees naar praktijken zoals Open Dialogue, waar gesprekken niet meteen gericht zijn op diagnose en behandelplanning, maar op gezamenlijke verkenning. In zulke gesprekken worden verschillende stemmen samengebracht: de cliënt, familieleden, vrienden en eventueel hulpverleners. Het doel is niet om één juiste interpretatie te vinden, maar om ruimte te creëren voor verschillende perspectieven.
“Het eerste gesprek is geen intake. Het is een verkenning van mogelijkheden.”
De kracht van menselijke aanwezigheid
Een bijzonder indringend moment in de lezing ging over suïcidaliteit. In veel zorgsystemen wordt suïcidaliteit benaderd met technische interventies zoals opname of medicatie. Delespaul stelde een eenvoudige vraag: wat helpt iemand het meest wanneer hij alleen thuis zit en de wanhoop hem overspoelt? Zijn antwoord was verrassend eenvoudig.
“Wat iemand dan nodig heeft, is vaak niet meteen een protocol, maar dat er iemand bij hem blijft.”
Deze uitspraak bracht het publiek even tot stilte. Ze herinnert eraan dat zorg in essentie altijd ook een menselijke relatie blijft.
Naar een ecosysteem van zorg
Het beeld dat Delespaul uiteindelijk schetste, is dat van een ecosysteem van zorg. In plaats van een hiërarchisch systeem waarin instellingen centraal staan, ontstaat een netwerk van relaties. In zo’n ecosysteem spelen verschillende actoren een rol:
- familie en vrienden
- ervaringsdeskundigen
- hulpverleners
- gemeenschapsinitiatieven
- maatschappelijke organisaties
Herstel wordt zo een gezamenlijk proces dat zich afspeelt in de samenleving.
Een uitnodiging tot herdenken
De masterclass van Philippe Delespaul was geen eenvoudig pleidooi voor een nieuwe methode. Het was eerder een uitnodiging om de fundamenten van de geestelijke gezondheidszorg opnieuw te doordenken. Wat als herstel niet begint bij een diagnose, maar bij een gesprek?
“Herstel gebeurt niet in instellingen. Het gebeurt in het leven van mensen.”
Met die gedachte eindigde een lange maar bijzonder inspirerende dag, die ongetwijfeld nog lang zal nazinderen bij de deelnemers van deze masterclass.
Wil je meer weten over bovenstaand postgraduaat, dan kan je doorklikken op onderstaande linken. Misschien ben jij er volgende keer bij?
Reacties: